Kuksa

Kuzey İskandinav ülkelerinde içki bardağı olarak sıkça kullanılmış bardak türüdür ve orada ‘’Guksi’’ olarak adlandırılır. İlk olarak ormancıların kendilerine ağaç gövdelerinden yaptıkları tabak, bardak gibi eşyalar arasında yerini almıştır. Fakat kuksa bardak olmaktan çok bir gelenek ve inanışın sembolü olmuştur.

İnsanı doğa ile bütünleştiren bir araç…

Ülkemizde ‘’Çamçak’’ adıyla bilinen bakır kap ile benzetilse de çamçak bakırdan üretilmektedir. Çamçakların bazılarının dışı ahşapla kaplanarak metalin zarar görmesi önlemiştir. Ayrıca çamçak etrafında bulunan ahşap koruyucu çıkarılarak ayrı bir şekilde de kullanılır. Ayrıca sözlük anlamı: Ağaçtan oyularak yapılmış kulplu su kabı, çapçak olarak tanımlanır.

Kuksa Hangi Ağaçtan Yapılır?

Kuksa birçok ağaç türünden yapılabilir. Fakat her ağaçtan kuksa yapılmaz…

Kolay işlenmesi açısından Huş Ağacı tercih edilir. Özellikle Huş ağaçlarının üzerinde oluşan tümörlü bölge bardak yapmak için gayet uygundur. Bunun sebebi o bölgenin hem dayanıklı hem de üzerinde oluşan desenler açısından görsel olarak güzel gözükmesidir.

Bardağı yapmak için üç sınıf ağaç vardır. Bunları şu şekilde sıralayabiliriz.

Yumuşak Ağaçlar:

-         Ihlamur Ağacı (Tilia)

-         Huş Ağacı (Betula)

-         Ayous Ağacı (Triplochiton scleroxylon)

Orta Sert Ağaçlar:

-         Kestane Ağacı (Castanea)

-         Ceviz Ağacı (Juglans)

Sert Ağaçlar:

-         Abanoz Ağacı (Diospyros Ebenum)

-         Dut Ağacı (Morus)

-         Dişbudak (Fraxinus)

-         Meşe Ağacı (Quercus)

-         Zeytin Ağacı (Olea Europaea)

Kuksa yapmaya başlamanın ilk adımı size uygun doğru ağacı iyi belirlemektir. Yeni başlayacaklar için tavsiyem yumuşak sınıf ağaçları tercih etmeleri olacaktır. Yukarıda sıraladığımız yumuşak sınıf ağaçlara Kızılağacı da ilave edebiliriz. Genelde yeni başlayanlar yumuşak sınıf ağaçların üzerinde damar desenlerinin olmaması sebebi ile sert sınıf ağaçlara yönelirler. Fakat sert sınıf ağaçları işlemesi oldukça zahmetlidir.

Yumuşak sınıf ağalarla başlanmasının sebebi ağaç oyma yöntemlerine alışmak ve işin keyfine varabilmektir.

Dikkat Edilmesi Gereken Ağaç Sınıfları:

Yumuşak ağaç sınıfına giren Çam ağacı kuksa yapımında tavsiye edilmez. Sebebi ağacın reçineli ve lifli bir yapıya sahip olmasıdır. Bu yapısı yüzünden kullanım sırasında çatlaklar oluşabilir. Çam ağacı tercih edenlerin ağacın iyi kuruduğundan ve reçinesiz tarafı olduğundan emin olmaları gerekmektedir. Bu şartlarda Çam Ağacından Kuksa yapılabilir.

Kayın Ağacı da piyasada satılan Kuksalar da en çok kullanılan ağaç cinsidir. Kolay bulunduğu ve yumuşak yapıya sahip olduğu için bu ağacı tercih edenlerde vardır. Lakin ağaç kuksa yapımına uygun değildir. Ayrıca damarsız yapısı yüzünden desensiz bir görünüme sahiptir.

Kavak Ağacı suyu emme özelliği bulunan bir ağaç olduğundan kuksa yapımında kullanılmaz. Bu ağacı tercih edenler kısa sürede bardağın çatladığını göreceklerdir.

Iroko Ağacı sert bir ağaçtır ve işlemesi gerçekten çok zordur. Bu sertlikte bir ağaçtan kuksa yapmak doğru değildir. Ayrıca ağacın kendine has bir kokusu olduğundan içeceğinize sinme ihtimalide vardır.  

Malzeme Ölçüleri:

Yükseklik: 10cm – 12cm

Genişlik: 10cm

Uzunluk: 15cm – 20cm

Kenar Kalınlığı: 3mm – 1cm

Bardağın tasarımına göre kullanacağınız ağaç parçasının ölçülerini kendi isteğiniz doğrultusunda değiştirebilirsiniz.

Kullanılacak Bölüm:

Ağacı kullanmadan önce kuru ve çatlaksız olmasına dikkat edin. Reçine ve Lifli ağaçlar kuksa yapmak için uygun değildir.

Kullanılan Aletler:

Kuksa yaparken kullanılan aletler şunlardır.

-         Oluklu Iskarpela (20mm – 30mm)

-         Dar Ağızlı Oyma Bıçakları

-         Geniş Ağızlı Oyma Bıçakları

-         Çift Ağızlı Oyma Bıçakları

-         Yontma Bıçağı

Oyma Yöntemi:

Kuksa yapımına başlarken ilk bilinmesi gereken bardağın orta bölümünden dışa doğru oyma işleminin yapılmasıdır. Yani oymaya dıştan başlanılmaz. Oymaya başlamadan önce elinizde bulunan şablonu yada yeni çezeceğiniz formu parçaya yerleştirirken mutlaka kenarlarda pay bırakın. Oyma ya da kesme işleminden oluşan şiddetle ağaç parçanız kırılmasın.

Oyma işlemi bittikten sonra kuksanın dış alanında formunu belirleyen işlemlere geçebilirsiniz.

Oyma işlemleri bittikten sonra kuksanın zımparalama işlemi başlar. Bunun için 80 -120-180-220-240-320- 400 – 500- 600 -800 – 1000 -1200 kum zımparaları kullana bilirsiniz. Küçük rakamlar az kum Kalın zımparadır (80 gibi), Büyük rakamlar daha ince zımparalardır ve hassas işlemlerde kullanılır.

Zımpara işlemi bittikten sonra kuksanın koruyucu bir malzeme ile kaplanması gerekmektedir. Bu işlem kuksanın ömrünü uzatacaktır. Bal mumu, Hindistan cevizi yağı (katı olacak) ve zeytin yağı karışımından koruyucu bir madde yapılmaktadır. Bu konu ile ilgili birçok farklı formül bulunmakta ve birçok yorum yapılmaktadır. Ağaç cinsine göre koruyucu maddeler değişebilir. Ama ortak olarak ağaçların tümünde zeytinyağı iyi bir koruyucudur. Fakat zeytin yağıda bu işte en iyidir diyemeyiz. Koruyucu katman için şöyle bir formül de vardır.

Bir çorba kaşığı bal mumu, daha az orantıda Hindistan cevizi yağı ve yarım çay bardağı zeytinyağını bir kavanoza koyup kapağını kapatılır. Kaynayan suyun içine koyup erimesini beklenir ve eridikten sonra da biraz katılaşması gerekir. Krem şeklinde olan bu karşımı kuksanızın hem içine hem de dışına sürebilirsiniz. Karışımın içine birkaç damla lavanta veya kakao yağı damlatırsanız da güzel bir koku elde edebilirsiniz.

Yaş Ağaç Uygulaması:

Eğer yaş ağaçtan kuksa yapmak zorunda kalırsanız. İki yöntem uygulamak zorundasınız. Bunun ilki doğal ısıyla kuksayı kurutmaktır. Bu yöntemde en önemli şey kuksayı başladığınız aynı günde bitirmektir. Çünkü ağaç her geçen vakitte kurur. Oyma işlemi bittikten sonra zımparalamadan önce kuksa şeffaf bir poşet içine koyularak gölgede serin bir alana bırakın. Birkaç gün sonra poşette nemlenme başlar. Yani ağaçtaki nemin çıktığını anlarsınız. Bunu yaparken ağaçta küflenme meydana gelebilir. Bu işlem sırasında kuksa poşetin içinde ters düz çevrilerek işlem tekrarlanır. Artık poşette nem oluşmadığında kuksayı poşetten çıkarın ve daha sıcak bir alana koyun. Bu uygulamanın süresi ağaç cinsine ve hava sıcaklığına göre değişkenlik göstermektedir. O yüzden şu kadar sürede işlem tamamlanır denemez.

Bir diğer yöntem ise tuzlu su yöntemidir. Kuksanın oyma ve dış formunun verilmesi işlemleri bittikten sonra 2 çorba kaşığı kaya tuzu atılmış suyun içine kuksamızı batırıyoruz. Su kaynamaya başladıktan sonra ateşin altını kısarak 1 saat suda bırakıyoruz. Sonra kuksamızı çıkarıp bir poşet içine koyuyoruz. Kuksanın poşet içinde hava almaması gerekiyor. Kuksanın poşet içinde 2-3 gün bekletilmesi gerekir.

Bu yöntem Ihlamur, Ayous ve Huş gibi yumuşak sınıf ağaçlarda işe yaramaktadır. Sert sınıf ağaçlarda bu yöntem işe yaramaz.

Tuzlu suda kaynatma yönteminin amacı: Ağaç içinde bulunan öz suyu kuruma aşamasında genleşerek ağacın çatlamasına sebep olur. Tuzlu suda kaynatmak ağacın öz suyunun dışarıya çıkmasını sağlar. Böylece ağaç kuruma aşamasında genleşerek çatlamaz.

Fakat bu yöntemde kesin sonuçlar vermez. En doğrusu cinsine göre doğru şekillerde kurumuş ağaç bularak kuksa uygulamasını yapmaktır. Ağaçlar cinsine göre bir ile 3 yıl arasında kurumaktadır.

Kuksa ve Şamanizm

Kuksa, Şaman ritüellerin de kullanılan bir eşya olarak bilinir. Şamanların doğa hakkında bilgileri ve ona olan saygıları tartışılmaz bir gerçektir. Yaptıkları ritüeller ile doğaya sundukları adaklar, kullandıkları malzemeler onlar için önem arz etmektedir.

Bir Şaman inanışında Kuksa’nın kişinin dudaklarını soğuktan ve sıcaktan koruduğuna inanılır. Bunla ilgili yapılan bir ritüelde kuksa bardağın içine özenle hazırlanmış bir içecek (Kanyak Türü) konulur. Kuksa’nın sahibi olacak kişi sessiz bir şekilde yere oturur ve uzun bir süre (en az 2 Saat) geçmişini düşünerek meditasyon yapar.

Daha sonra bardağını eline alarak ona bir ad verir. Ardından bardakta hazırlanmış sıvıyı içer. Böylece Şaman artık bardağı sayesinde kendini sıcağa ve soğuğa karşı korumuş olur. Bardak o yaşadığı sürece ona aittir ve onu asla terk etmez…